فیروزه نعیمی، روزنامه نگار:

با وجود هفته‌ها هشدار، وعده نظارت و اعلام آمادگی دستگاه‌های مسئول برای کنترل بازار، شب یلدای امسال نیز برای بسیاری از خانواده‌ها با شوک قیمتی همراه شد. افزایش ناگهانی قیمت میوه، آجیل و اقلام پرمصرف این شب سنتی، بار دیگر این پرسش را به‌وجود آورد که چرا تجربه‌های تکراری سال‌های گذشته نتوانسته مانع التهاب بازار در مناسبت‌های خاص شود.
از روزهای ابتدایی آذرماه، مسئولان صنفی و نهادهای نظارتی بارها از «وفور کالا»، «تشدید بازرسی‌ها» و «برخورد قاطع با گران‌فروشی» سخن گفتند. حتی گزارش‌هایی از ذخیره‌سازی میوه شب یلدا و برنامه‌ریزی برای عرضه مستقیم برخی اقلام منتشر شد. با این حال، مشاهدات میدانی در روزهای منتهی به یلدا نشان داد که قیمت‌ها مسیر خود را می‌روند؛ مسیری صعودی که ظاهراً نه هشدار می‌شناسد و نه نظارت.
در بازار میوه، انار و هندوانه که نمادهای اصلی شب یلدا به شمار می‌روند، با افزایش قابل توجه قیمت مواجه شدند. قیمت هر کیلو انار در برخی مناطق به چند برابر نرخ مصوب رسید و هندوانه نیز که قرار بود ارزان‌ترین میوه این شب باشد، با نرخ‌هایی بالاتر از انتظار به فروش رسید. پرتقال، سیب و خرمالو نیز از موج گرانی در امان نماندند و عملاً سبد یلدایی بسیاری از خانوارها را کوچک‌تر کردند. بازار آجیل و خشکبار نیز شرایط مشابهی داشت. پسته، بادام، فندق و حتی تخمه با قیمت‌هایی عرضه شدند که توان خرید بخش قابل توجهی از مصرف‌کنندگان را کاهش داد. برخی فروشندگان، افزایش هزینه‌های تولید، بالا رفتن قیمت مواد اولیه، نوسانات ارزی و هزینه‌های حمل‌ونقل را دلایل اصلی گرانی عنوان می‌کنند. با این حال، این پرسش همچنان مطرح است که چرا این عوامل، دقیقاً در آستانه مناسبت‌ها اثرگذاری بیشتری پیدا می‌کنند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند مشکل اصلی، نه در کمبود کالا، بلکه در ضعف مدیریت بازار و نبود سازوکارهای مؤثر پیشگیرانه نهفته است. به گفته آن‌ها، هشدارهای رسانه‌ای و اعلام قیمت‌های مصوب، تنها زمانی کارآمد خواهد بود که ابزار اجرایی لازم برای الزام بازار به تبعیت از این نرخ‌ها وجود داشته باشد. در غیر این صورت، قیمت مصوب به عددی روی کاغذ تبدیل می‌شود که فاصله‌ای معنادار با واقعیت بازار دارد.
برخی تحلیلگران نیز بر نقش «انتظارات تورمی» در تشدید گرانی‌ها تأکید دارند. به باور آن‌ها، فعالان بازار پیش از آنکه کمبود واقعی شکل بگیرد، با پیش‌بینی افزایش تقاضا در مناسبت‌هایی مانند شب یلدا، قیمت‌ها را بالا می‌برند. در چنین شرایطی، حتی وفور کالا نیز الزاماً به ثبات قیمت منجر نمی‌شود، چرا که مکانیزم قیمت‌گذاری از منطق عرضه و تقاضای واقعی فاصله می‌گیرد.
از سوی دیگر، نبود شفافیت در زنجیره تأمین و توزیع، نظارت مؤثر را با چالش جدی مواجه کرده است. مشخص نیست افزایش قیمت دقیقاً در کدام حلقه اتفاق می‌افتد؛ تولیدکننده، عمده‌فروش یا خرده‌فروش. همین ابهام، فضا را برای سودجویی فراهم می‌کند و امکان برخورد هدفمند با عاملان اصلی گرانی را کاهش می‌دهد. کارشناسان معتقدند تا زمانی که سامانه‌های هوشمند رصد قیمت و توزیع به‌طور کامل اجرا نشود، برخوردهای مقطعی و تعزیراتی اثر بازدارنده پایداری نخواهد داشت.
در این میان، مصرف‌کنندگان بیشترین فشار را متحمل شده‌اند. برای بسیاری از خانواده‌ها، شب یلدا دیگر آن سفره‌های رنگین سال‌های گذشته نیست، بلکه به دورهمی‌های ساده با حداقل اقلام تبدیل شده است. برخی شهروندان می‌گویند افزایش قیمت‌ها آن‌ها را ناچار به عبور بخشی از سنت‌ها یا تغییر شکل برگزاری این آیین‌ها کرده؛ موضوعی که فراتر از یک مسئله اقتصادی، به دغدغه‌ای اجتماعی و فرهنگی بدل شده است.
نهادهای نظارتی پس از افزایش قیمت‌ها، از تشکیل پرونده برای متخلفان و تشدید بازرسی‌ها خبر دادند؛ اقدامی که به اعتقاد منتقدان، زمانی انجام می‌شود که کار از کار گذشته است. آن‌ها می‌پرسند چرا برخوردها همواره پسینی است و کمتر شاهد اقدامات پیش‌دستانه و مؤثر پیش از التهاب بازار هستیم.
شب یلدای امسال نیز در حال گذشتن است، اما پرسش‌ها باقی مانده است. آیا سال آینده هم همین چرخه تکرار خواهد شد؟ آیا هشدارها باز هم پیش از مناسبت‌ها داده می‌شود و بازار باز هم راه خود را می‌رود؟ پاسخ به این پرسش‌ها، نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های تنظیم بازار و عبور از رویکردهای شعاری به سمت برنامه‌ریزی عملی و پایدار است.
تا زمانی که چنین تغییری رخ ندهد، به نظر می‌رسد شب یلدا، نوروز و دیگر مناسبت‌ها همچنان با «پرواز قیمت‌ها» گره خورده باشند؛ پروازی که نه‌ تنها جیب مردم، بلکه اعتماد عمومی به کارآمدی نظارت‌ها را نیز هر سال بیش از پیش خالی می‌کند.