فیروزه نعیمی، روزنامه نگار:
در حالی که فضای منطقه همچنان تحت تأثیر تحولات لبنان و تنش‌های فزاینده میان تهران و واشنگتن قرار دارد، دور تازه مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس با میانجیگری قطر و پاکستان وارد مرحله‌ای حساس شده است؛ گفت‌وگوهایی که از یک سو نشانه‌هایی از پیشرفت و دستیابی به توافقات اولیه را در خود دارد و از سوی دیگر با تهدیدهای دونالد ترامپ و افزایش بی‌اعتمادی میان طرفین با ابهام‌های جدی روبه‌رو شده است.
نشست اخیر در لوسرن و بورگن‌اشتوک سوئیس، نخستین گفت‌وگوی مستقیم و سازمان‌یافته میان دو طرف پس از ماه‌ها تنش و درگیری‌های منطقه‌ای به شمار می‌رود. قطر و پاکستان در پایان این نشست مشترک اعلام کردند که در جریان حدود ۱۸ ساعت مذاکره، پیشرفت‌های امیدوارکننده‌ای حاصل شده و طرفین بر سر مجموعه‌ای از سازوکارهای سیاسی و اجرایی برای ادامه روند گفت‌وگوها به توافق رسیده‌اند.
بر اساس بیانیه میانجی‌ها، ایران و آمریکا توافق کرده‌اند یک «کمیته عالی» برای نظارت سیاسی بر مذاکرات تشکیل دهند. این کمیته مسئول هدایت سه کارگروه تخصصی در حوزه‌های هسته‌ای، تحریم‌ها و حل‌وفصل اختلافات خواهد بود. همچنین دو طرف بر سر یک نقشه راه ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی به تفاهم رسیده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند نخستین چارچوب زمانی مشخص برای حرکت مذاکرات به سمت توافق جامع باشد.
ایجاد یک خط ارتباطی مستقیم درباره تنگه هرمز نیز از دیگر توافقات اعلام‌شده است. هدف از این اقدام جلوگیری از سوءتفاهم‌ها و تضمین عبور امن کشتی‌های تجاری از این آبراه راهبردی عنوان شده است. همچنین طرفین با ایجاد یک مرکز کاهش تنش با مشارکت لبنان، قطر و پاکستان موافقت کرده‌اند؛ سازوکاری که وظیفه نظارت بر اجرای آتش‌بس و جلوگیری از بازگشت درگیری‌ها در لبنان را بر عهده خواهد داشت.
این تحولات در شرایطی رخ داده که مقام‌های ایرانی از برخی دستاوردهای اقتصادی مذاکرات نیز سخن گفته‌اند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرده بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران آزاد شده، محدودیت‌های صادرات نفت و پتروشیمی کاهش یافته و زمینه آغاز یک برنامه بازسازی و توسعه اقتصادی فراهم شده است. به گفته او، موفقیت این روند به اجرای کامل تعهدات طرف مقابل و تثبیت سازوکارهای امنیتی توافق‌شده بستگی دارد.
برخی منابع نزدیک به مذاکرات نیز از صدور مجوزهای موقت از سوی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا خبر داده‌اند که بر اساس آن بخشی از محدودیت‌های مربوط به صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران برای یک دوره ۶۰ روزه تعلیق خواهد شد. در صورت اجرایی شدن این تصمیم، ایران می‌تواند صادرات نفت خود را از طریق کانال‌های رسمی انجام داده و درآمدهای حاصل از آن را دریافت کند.
با این حال، فضای امیدوارکننده مذاکرات تنها چند ساعت دوام آورد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در گفت‌وگویی با شبکه فاکس‌نیوز بار دیگر با لحنی تند درباره ایران سخن گفت و هشدار داد که اگر تهران اقدام به بستن تنگه هرمز کند، با واکنش شدید آمریکا مواجه خواهد شد. او تأکید کرد واشنگتن اجازه نخواهد داد امنیت کشتیرانی و تجارت جهانی در منطقه با تهدید روبه‌رو شود.
ترامپ همچنین اعلام کرد که اگر ایران به توافق نرسد، آمریکا هزینه این تصمیم را از تهران خواهد گرفت. این اظهارات بلافاصله بازتاب گسترده‌ای در محل مذاکرات پیدا کرد و هیأت ایرانی در واکنش به این تهدیدها از ادامه حضور در نشست چهارجانبه خودداری کرد.
گزارش‌های منتشرشده از ژنو حاکی است که مذاکرات پس از حدود یک ساعت و نیم گفت‌وگو و در زمان استراحت میان هیأت‌ها با بحران مواجه شد. هیأت ایرانی اعلام کرد اظهارات ترامپ با تفاهمات اولیه و فضای مذاکرات سازگار نیست و خواستار روشن شدن موضع واشنگتن شد. برخی رسانه‌ها نیز گزارش دادند که ادامه گفت‌وگوها به تلاش میانجی‌ها برای کاهش تنش بستگی دارد.
با وجود این، قطر و پاکستان تلاش کردند از فروپاشی کامل روند دیپلماتیک جلوگیری کنند. رایزنی‌های فشرده میان هیأت‌ها و انتقال پیام‌ها از طریق میانجی‌ها تا ساعت‌ها ادامه یافت و دوحه و اسلام‌آباد بار دیگر بر ضرورت حفظ کانال‌های گفت‌وگو تأکید کردند.
در همین حال، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، برخلاف لحن تند ترامپ تلاش کرد تصویری مثبت از روند مذاکرات ارائه دهد. او مذاکرات جاری را آغاز یک گفت‌وگوی فنی و پیچیده توصیف کرد که هدف آن حل یکباره همه اختلافات نیست، بلکه ایجاد بستری برای گفت‌وگو درباره مسائل اساسی میان دو کشور است. ونس تأکید کرد آمریکا در ماه‌های اخیر برای پایان دادن به درگیری‌ها در لبنان تلاش کرده و همچنان دستیابی به ثبات منطقه‌ای را در اولویت قرار داده است.
این دوگانگی در مواضع مقام‌های آمریکایی، پرسش‌های زیادی را درباره راهبرد واقعی واشنگتن ایجاد کرده است. از یک سو، تیم مذاکره‌کننده آمریکا از پیشرفت مذاکرات و دستیابی به توافق نهایی ظرف دو ماه سخن می‌گوید و از سوی دیگر، رئیس‌جمهور این کشور با ادبیات تهدیدآمیز، فضای بی‌اعتمادی را تشدید می‌کند.
مهم‌ترین دستاورد احتمالی ایران در این مذاکرات تنها به موضوع تحریم‌ها محدود نمی‌شود، بلکه تثبیت نقش تهران در معادلات امنیتی منطقه را نیز در بر می‌گیرد. تشکیل واحد مدیریت منازعه لبنان با مشارکت ایران، ایجاد خط تماس درباره تنگه هرمز و حضور در سازوکارهای نظارتی منطقه‌ای، تحولاتی هستند که می‌توانند جایگاه تهران را در ترتیبات امنیتی خاورمیانه تقویت کنند.
با این حال، آینده مذاکرات همچنان نامشخص است. موفقیت این روند به اجرای تعهدات اقتصادی، حفظ آتش‌بس در لبنان، مدیریت تنش‌ها در تنگه هرمز و مهم‌تر از همه، پرهیز طرفین از تشدید جنگ روانی و سیاسی بستگی دارد.
آنچه اکنون در سوئیس جریان دارد، صرفاً یک مذاکره درباره پرونده هسته‌ای یا تحریم‌ها نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش امکان تعامل دیپلماسی و بازدارندگی در یکی از حساس‌ترین مقاطع روابط ایران و آمریکا محسوب می‌شود. آزمونی که نتیجه آن می‌تواند نه تنها بر روابط تهران و واشنگتن، بلکه بر امنیت منطقه و بازار جهانی انرژی نیز تأثیرگذار باشد.