فیروزه نعیمی، روزنامه نگار:
با وجود اعلام بازگشت تدریجی برخی خدمات بانکی، اختلال در سامانههای بانکی کشور همچنان بهطور کامل برطرف نشده و بسیاری از مشتریان هنوز با مشکلاتی مانند کندی خدمات، اختلال در همراهبانک، اینترنتبانک، خودپردازها و برخی عملیات بینبانکی مواجه هستند. این وضعیت که یک ماه به طول انجامید، اکنون از یک اختلال فنی صرف فراتر رفته و به یکی از مهمترین دغدغههای مردم، فعالان اقتصادی و کارشناسان امنیت سایبری تبدیل شده است.
بانکها در اقتصاد امروز تنها محل نگهداری سپرده نیستند؛ پرداخت حقوق کارکنان، خرید روزانه مردم، فعالیت واحدهای تولیدی، معاملات تجاری، انتقال وجوه، پرداخت مالیات، تسویه کسبوکارها و حتی بسیاری از خدمات دولتی به عملکرد پایدار شبکه بانکی وابسته است. به همین دلیل هرگونه اختلال طولانیمدت، تنها یک مشکل فنی محسوب نمیشود، بلکه میتواند زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی را به همراه داشته باشد.
در روزهای اخیر مسئولان برخی بانکها از بازگشت بخش قابل توجهی از خدمات خبر دادهاند، اما گزارشهای مردمی همچنان نشان میدهد که در ساعات مختلف شبانهروز، برخی خدمات با کندی یا قطعی مواجه میشود. بسیاری از مشتریان از ناموفق بودن تراکنشها، تأخیر در انتقال وجه، اختلال در ورود به سامانههای اینترنتی و مشکلات مربوط به خدمات غیرحضوری گلایه دارند.
مهمترین مسئله، صرفاً رفع اختلال نیست، بلکه روشن شدن علت دقیق آن است. هنوز به صورت رسمی و شفاف مشخص نشده که این اختلال تا چه اندازه ناشی از حمله سایبری، نقص فنی، ضعف زیرساختی یا ترکیبی از این عوامل بوده است. همین ابهام باعث شده گمانهزنیهای مختلفی در فضای مجازی شکل بگیرد و نگرانی افکار عمومی افزایش یابد.
کارشناسان امنیت اطلاعات تأکید میکنند در شرایطی که حملات سایبری علیه زیرساختهای حیاتی کشورها روندی رو به افزایش دارد، بانکها یکی از نخستین اهداف مهاجمان به شمار میروند. در چنین شرایطی، داشتن سامانههای پشتیبان، مراکز داده جایگزین، تیمهای واکنش سریع و برنامههای بازیابی خدمات از الزامات غیرقابل چشمپوشی محسوب میشود.
برخی متخصصان نیز معتقدند اگرچه ممکن است حملات سایبری عامل اولیه اختلال باشند، اما طولانی شدن روند بازگشت خدمات معمولاً نشاندهنده وجود ضعفهایی در معماری زیرساخت، فرآیندهای بازیابی یا هماهنگی میان بخشهای مختلف است. به باور آنان، تابآوری واقعی زمانی معنا پیدا میکند که حتی در صورت وقوع حمله، خدمات حیاتی در کوتاهترین زمان ممکن به وضعیت عادی بازگردند.
ادامه این وضعیت برای کسبوکارها نیز هزینهزا بوده است. بسیاری از واحدهای صنفی و شرکتهای کوچک اعلام کردهاند که در روزهای اختلال، بخشی از فروش خود را از دست دادهاند یا مجبور شدهاند روشهای جایگزین برای دریافت و پرداخت وجه در نظر بگیرند. شرکتهای حملونقل، فروشگاههای اینترنتی و فعالان تجارت الکترونیک نیز از آسیبهای ناشی از ناپایداری شبکه بانکی سخن میگویند.
در کنار خسارتهای اقتصادی، مسئله اعتماد عمومی نیز اهمیت ویژهای دارد. سرمایه اصلی نظام بانکی تنها منابع مالی نیست؛ اعتماد مردم مهمترین دارایی این شبکه محسوب میشود. هرچه ابهام درباره علت اختلال و نحوه مدیریت آن بیشتر باشد، نگرانی مشتریان نیز افزایش خواهد یافت.
از سوی دیگر، کارشناسان بر ضرورت اطلاعرسانی شفاف تأکید دارند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد در زمان وقوع بحرانهای سایبری، اطلاعرسانی دقیق و مستمر میتواند از شکلگیری شایعات جلوگیری کند. سکوت یا انتشار اطلاعات ناقص معمولاً فضای لازم را برای انتشار اخبار غیررسمی فراهم میکند و مدیریت بحران را دشوارتر میسازد.
موضوع دیگر، لزوم سرمایهگذاری مستمر در امنیت سایبری است. با توسعه بانکداری دیجیتال، خدمات برخط و پرداختهای الکترونیکی، تهدیدهای سایبری نیز پیچیدهتر شدهاند. بسیاری از کشورها هر سال بودجه قابل توجهی برای ارتقای امنیت سامانههای مالی، آموزش نیروهای متخصص، انجام آزمونهای نفوذ، شبیهسازی حملات و تقویت مراکز عملیات امنیت اختصاص میدهند.
کارشناسان همچنین بر انجام ارزیابی مستقل از این حادثه تأکید دارند. به اعتقاد آنان، بررسی دقیق نقاط ضعف، مستندسازی فرآیند وقوع اختلال و انتشار بخشی از نتایج برای افکار عمومی میتواند زمینه اصلاح زیرساختها و افزایش اعتماد جامعه را فراهم کند.
در شرایط کنونی، مشتریان بیش از هر چیز انتظار دارند خدمات بانکی بدون وقفه و با پایداری کامل در دسترس باشد. بسیاری از مردم هنوز نگران تکرار اختلال در زمان پرداخت حقوق، انجام تراکنشهای ضروری یا استفاده از خدمات غیرحضوری هستند.
این نگرانی زمانی کاهش خواهد یافت که علاوه بر بازگشت کامل خدمات، برنامهای روشن برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی ارائه شود.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا اختلالهای اخیر تنها یک حادثه مقطعی بوده یا هشداری جدی درباره ضرورت بازنگری در زیرساختهای فناوری اطلاعات شبکه بانکی کشور است؟ پاسخ به این سؤال نه با اظهارنظرهای کلی، بلکه با شفافسازی، ارائه گزارشهای فنی، تقویت زیرساختها و افزایش تابآوری سامانههای بانکی مشخص خواهد شد.
آنچه مسلم است این است که اقتصاد دیجیتال بدون شبکه بانکی پایدار معنا ندارد. هر ساعت اختلال در خدمات بانکی، علاوه بر ایجاد مشکل برای میلیونها شهروند، هزینههای قابل توجهی را به اقتصاد تحمیل میکند. از این رو انتظار میرود مسئولان ضمن تکمیل فرآیند رفع اختلال، گزارشی روشن از ابعاد حادثه، اقدامات انجامشده و برنامههای پیشگیرانه آینده ارائه کنند؛ زیرا امنیت و پایداری شبکه بانکی، یکی از ارکان اصلی امنیت اقتصادی کشور به شمار میرود و حفظ اعتماد عمومی به این شبکه، نیازمند پاسخگویی، شفافیت و آمادگی دائمی در برابر تهدیدهای نوظهور است.
