فیروزه نعیمی، روزنامه نگار:
در شرایطی که آسیب‌های اجتماعی و فشارهای روانی، سنین پایین‌تری را هدف قرار داده‌اند، مدرسه دیگر صرفاً محل آموزش دروس رسمی نیست. نگاه سیاست‌گذاران آموزشی نیز به‌تدریج در حال تغییر است؛ نگاهی که «سلامت روان و سلامت اجتماعی» را در کنار «آموزش» قرار می‌دهد. در همین چارچوب، «سامانه نماد» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های مراقبتی آموزش‌وپرورش، مأموریت شناسایی زودهنگام و حمایت از دانش‌آموزان در معرض آسیب را برعهده گرفته است.
به همین منظور، با شهرزاد کیارستمی؛ روان‌شناس درباره ماهیت این سامانه، نحوه عملکرد آن، مزایا و چالش‌ها و نیز چشم‌اندازهای پیشِ‌رو به گفت‌وگو می‌نشینیم.
سامانه نماد دقیقاً چیست و چه هدفی را دنبال می‌کند؟
اگر بخواهیم ساده و دقیق بگوییم، «سامانه نماد» مخفف نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان است. برخلاف تصور عمومی، آزمون نماد صرفاً یک آزمون آنلاین نیست؛ بلکه یک سامانه ملی و یک چرخه کامل مراقبتی است که برای شناسایی، پایش و حمایت از دانش‌آموزان در معرض آسیب‌های روانی و اجتماعی طراحی شده است. دانش‌آموز پس از ورود به سامانه و پاسخ به آزمون‌ها، وارد فرایندی می‌شود که نتایج آن فقط در حد یک نمره باقی نمی‌ماند؛ بلکه در صورت مشاهده نشانه‌های خطر، مشاور مدرسه و در مراحل بعد، نهادهای حمایتی وارد عمل می‌شوند.
چه ضرورتی آموزش‌وپرورش را به سمت راه‌اندازی چنین سامانه‌ای سوق داد؟
واقعیت این است که سبک زندگی خانواده‌ها تغییر کرده است؛ فشار اقتصادی، اشتغال طولانی‌مدت والدین، گسترش فضای مجازی و کاهش گفت‌وگوی خانوادگی، باعث شده بخشی از نیازهای عاطفی و روانی کودکان و نوجوانان نادیده گرفته شود. مدرسه اگر فقط بر نمره و امتحان تمرکز کند، عملاً بخش مهمی از واقعیت زندگی دانش‌آموز را نمی‌بیند. سامانه نماد تلاش می‌کند این خلأ را پر کند؛ یعنی مشکلات را در گام نخست شناسایی کند، پیش از آن‌که به بحران تبدیل شود.
پیش از راه‌اندازی سامانه نماد، غربالگری سلامت روان چگونه انجام می‌شد؟
در سال‌های گذشته، غربالگری‌ها یا به‌صورت کاغذی و حضوری در مدارس انجام می‌شد یا در قالب سامانه‌های پراکنده و غیرمتصل که داده‌ها یکپارچه نبود و پیگیری‌ها گاه نیمه‌کاره رها می‌شد.
اکنون آزمون‌های غربالگری از طریق سامانه رسمی namad.medu.gov.ir و همچنین درگاه یکپارچه my.medu.ir انجام می‌شود و اطلاعات دانش‌آموزان بر اساس داده‌های سامانه «سیدا» اعتبارسنجی و ذخیره می‌شود. این تمرکز، امکان تحلیل و پیگیری واقعی را فراهم کرده است.
یکی از ابهام‌های خانواده‌ها، تغییر آدرس سامانه است. موضوع چیست؟
در گذشته آدرس سامانه namad.medu.ir بود، اما با تغییرات زیرساختی آموزش‌وپرورش، آدرس رسمی به namad.medu.gov.ir تغییر کرده است. البته ساده‌ترین مسیر برای بسیاری از خانواده‌ها، ورود از طریق درگاه «مای مدیو» است. اگر دانش‌آموز یا والد در ورود مستقیم دچار مشکل شود، تقریباً همیشه می‌تواند از مسیر my.medu.ir به سامانه نماد دسترسی پیدا کند.
آیا شرکت در آزمون سامانه نماد نیاز به ثبت‌نام جداگانه دارد؟
خیر. سامانه نماد به سامانه «سیدا» متصل است و اطلاعات پایه دانش‌آموز از همان‌جا خوانده می‌شود. دانش‌آموز با وارد کردن کد ملی و اطلاعات ورود معتبر، مستقیماً به پنل خود دسترسی پیدا می‌کند و نیازی به ثبت‌نام جداگانه ندارد.
چرخه مراقبتی نماد شامل چه بخش‌هایی است؟
نماد چهار محور اصلی دارد:
۱- غربالگری و خودارزیابی که نشانه‌های اولیه اضطراب، افسردگی، مشکلات رفتاری یا فشارهای خانوادگی را شناسایی می‌کند.
۲- محتوای آموزشی شامل مهارت‌های زندگی، مدیریت استرس، پیشگیری از رفتارهای پرخطر و سواد رسانه‌ای.
۳- مکاتبات و مددکاری که امکان ارجاع دانش‌آموزان نیازمند حمایت به مشاوران و نهادهای ذی‌ربط را فراهم می‌کند.
۴- همیار مشاور که مشارکت فعال خود دانش‌آموزان را در فرایند مراقبت تقویت می‌کند.
داده‌های سامانه نماد چگونه وارد چرخه مداخله می‌شود؟
سامانه نماد با نهادهایی مانند آموزش‌وپرورش، سازمان بهزیستی، اورژانس اجتماعی و در موارد خاص دستگاه قضایی در ارتباط است. بر اساس شدت و نوع آسیب، سطح مداخله تعیین می‌شود؛ از مشاوره مدرسه گرفته تا ورود نهادهای حمایتی تخصصی. این همان نقطه‌ای است که سامانه نماد را از یک آزمون ساده متمایز می‌کند.
مهم‌ترین انتقادها و چالش‌ها چیست؟
مشکلات فنی در زمان‌های اوج مراجعه، بار کاری مضاعف برای مدارس، نگرانی برخی والدین درباره محرمانگی اطلاعات و نیاز به آموزش مستمر کاربران از جمله چالش‌های جدی است. شفاف‌سازی درباره امنیت داده‌ها و تقویت زیرساخت‌ها، لازمه موفقیت این طرح است.
رویکرد آینده سامانه نماد را چگونه می‌بینید؟
هدف این است که سامانه نماد به یک رویه پایدار در مدرسه ایرانی تبدیل شود؛ داده‌های آن در سیاست‌گذاری کلان مورد استفاده قرار گیرد و خدمات مشاوره‌ای برای دانش‌آموزان و والدین گسترش یابد. اگر این مسیر درست طی شود، مدرسه فقط محل کارنامه و معدل نخواهد بود؛ بلکه جایی برای «دیدن حال بچه‌ها» خواهد شد.